🪪 Η ταυτότητα του νησιού
📍 Πού βρίσκονται
Η Γραμβούσα και ο Μπάλος βρίσκονται στον νομό Χανίων, στη βορειοδυτική άκρη της Κρήτης. Η πιο κοντινή πόλη είναι η Κίσσαμος, περίπου μία ώρα με το αυτοκίνητο από τα Χανιά. Από το λιμάνι της Κισσάμου, κάθε πρωί από τον Μάιο ως τον Οκτώβριο, φεύγουν τα καραβάκια για τη Γραμβούσα και τον Μπάλο. Από την Αθήνα, πετάτε στα Χανιά σε πενήντα λεπτά ή παίρνετε το νυχτερινό πλοίο από τον Πειραιά.
📍 Πού βρίσκονται η Γραμβούσα και ο Μπάλος
Η Γραμβούσα και ο Μπάλος βρίσκονται στη βορειοδυτική άκρη της Κρήτης, στην άκρη της χερσονήσου της Γραμβούσας, βόρεια από την Κίσσαμο. Με κόκκινο φαίνονται τα νησιά, και με πράσινο το αεροδρόμιο της Αθήνας, ο Πειραιάς και τα Χανιά, από όπου φτάνετε.
🗺️ Ο χάρτης
Η χερσόνησος της Γραμβούσας είναι μια άγρια, ξερή λωρίδα γης με βουνά, χωρίς χωριά, προστατευμένη από το δίκτυο Natura 2000. Στη βόρεια μύτη της, πίσω από το ακρωτήρι Τηγάνι, είναι η λιμνοθάλασσα του Μπάλου. Απέναντι, χωρισμένη από ένα στενό κανάλι, η Ήμερη Γραμβούσα, με το κάστρο στην κορυφή και τον όρμο με την αμμουδιά και το ναυάγιο στη νότια πλευρά. Πιο βόρεια, η Άγρια Γραμβούσα, ακατοίκητη, με έναν φάρο.
🗺️ Ο χάρτης της Γραμβούσας και του Μπάλου
Η χερσόνησος της Γραμβούσας είναι η βορειοδυτική άκρη της Κρήτης. Στη βόρεια μύτη της, στο ακρωτήρι Τηγάνι, είναι η λιμνοθάλασσα του Μπάλου, και απέναντι η Ήμερη Γραμβούσα με το κάστρο και τον όρμο με το ναυάγιο. Πιο βόρεια, η Άγρια Γραμβούσα. Τα καραβάκια ξεκινούν από το λιμάνι της Κισσάμου, ενώ ο χωματόδρομος ξεκινά από την Καλυβιανή. Πατήστε κάθε αριθμό για να δείτε τι είναι.
Χάρτης: Marco Boschini, 17ος αιώνας (Public domain) · Wikimedia Commons
⚖️ Αξίζει; Τα θετικά και τα αρνητικά
Ο Μπάλος και η Γραμβούσα αξίζουν σε όποιον βρεθεί στα Χανιά. Είναι όμως από τα πιο πολυσύχναστα σημεία της Κρήτης, και το καλοκαίρι το μεσημέρι μοιάζουν περισσότερο με πλατεία παρά με ερημικό τοπίο. Ορίστε μια ειλικρινής εικόνα.
📊 Με μια ματιά, από το 1 ως το 5
👍 Τα θετικά
- Η λιμνοθάλασσα του Μπάλου, από τα πιο φωτογραφημένα τοπία της Ελλάδας.
- Ένα ενετικό κάστρο πάνω σε βράχο, με θέα που κόβει την ανάσα.
- Η ιστορία των πειρατών και της Κρητικής Επανάστασης.
- Ρηχά, ζεστά νερά, ιδανικά για παιδιά.
- Όλα σε μια μέρα, με ένα καραβάκι από την Κίσσαμο.
👎 Τα αρνητικά
- Πάρα πολύς κόσμος το μεσημέρι, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο.
- Το μονοπάτι για το κάστρο είναι απότομο και χωρίς σκιά.
- Ο χωματόδρομος ως τον Μπάλο είναι κακός, θέλει προσοχή.
- Λίγες επιλογές για φαγητό, μόνο στο καραβάκι ή σε μια καντίνα.
🌊 Η λιμνοθάλασσα του Μπάλου
Ο Μπάλος είναι μια ρηχή λιμνοθάλασσα ανάμεσα στο ακρωτήρι Τηγάνι και την ακτή της χερσονήσου, που ενώνεται με τη θάλασσα με μια λωρίδα άμμου. Τα νερά της είναι τόσο ρηχά, που περπατάτε μέσα για εκατοντάδες μέτρα ως το γόνατο, και τα χρώματα αλλάζουν από το διάφανο στο τιρκουάζ και το βαθύ μπλε, ανάλογα με το βάθος και το φως. Σε κάποια σημεία η άμμος παίρνει ροζ απόχρωση από τα θρυμματισμένα κοχύλια.
Η καλύτερη θέα είναι από ψηλά: από το μονοπάτι που κατεβαίνει από τον χωματόδρομο, η λιμνοθάλασσα απλώνεται από κάτω σας με τη Γραμβούσα στο βάθος. Μείνετε στα σημαδεμένα μονοπάτια, γιατί οι αμμοθίνες και τα φυτά της περιοχής είναι προστατευμένα, και εδώ φωλιάζουν σπάνια πουλιά.
Η λιμνοθάλασσα και η Γραμβούσα.
Ρηχά νερά σε όλες τις αποχρώσεις.
Η θέα κατεβαίνοντας.
Κόκκινη γη, λευκή άμμος, τιρκουάζ νερό.
Ανάμεσα στη λιμνοθάλασσα και τη θάλασσα.
Νερά ως το γόνατο.
Το ακρωτήρι Τηγάνι.
Ως την Ήμερη Γραμβούσα.
Ο κόλπος σε άλλο φως.
Φωτογραφίες: dronepicr (CC BY 2.0), Olaf Tausch (CC BY-SA 3.0), Mwchalmers (CC BY-SA 4.0), TimOve (CC BY 2.0), C messier (CC BY-SA 4.0), Moonik (CC BY-SA 3.0) · Wikimedia Commons
Το καραβάκι από την Κίσσαμο είναι ο πιο εύκολος τρόπος και σας πηγαίνει και στη Γραμβούσα. Αν πάτε με το αυτοκίνητο, ο χωματόδρομος από την Καλυβιανή είναι περίπου οκτώ χιλιόμετρα, κακός σε σημεία, με τέλος εισόδου στη χερσόνησο, και από το πάρκινγκ θέλετε είκοσι με τριάντα λεπτά μονοπάτι ως την παραλία, και περισσότερο στην ανηφόρα της επιστροφής.
🏰 Το κάστρο της Γραμβούσας
Όταν οι Ενετοί κυβερνούσαν την Κρήτη, έχτισαν τον 16ο αιώνα ένα κάστρο στην κορυφή της Ήμερης Γραμβούσας, πάνω σε έναν βράχο με απότομα τοιχώματα, για να φυλάει τη θάλασσα από τους Τούρκους και τους πειρατές. Το κάστρο ήταν τόσο απόρθητο, που έμεινε ενετικό και μετά την πτώση της Κρήτης στους Οθωμανούς το 1669, μαζί με τη Σούδα και τη Σπιναλόγκα. Το 1691 παραδόθηκε στους Τούρκους χωρίς μάχη, με προδοσία του διοικητή του.
Το 1825, στα χρόνια της Επανάστασης, Κρητικοί επαναστάτες κατέλαβαν το κάστρο. Χιλιάδες πρόσφυγες κατέφυγαν εδώ, και για να ζήσουν πολλοί έγιναν πειρατές: από τη Γραμβούσα έβγαιναν να κουρσεύουν τα πλοία που περνούσαν, ώσπου το 1828 οι στόλοι της Αγγλίας και της Γαλλίας ήρθαν και έκλεισαν τη φωλιά. Σήμερα ανεβαίνετε με ένα μονοπάτι από τον όρμο, σε είκοσι με τριάντα λεπτά, και μέσα στα τείχη θα βρείτε μια ερειπωμένη ενετική εκκλησία, στέρνες, αποθήκες και, στην κορυφή, μια από τις ωραιότερες θέες της Κρήτης, με τον Μπάλο από κάτω.
Ο βράχος του κάστρου.
Τα τείχη στην κορυφή.
Εκατό και πλέον μέτρα πάνω από τη θάλασσα.
Η είσοδος του κάστρου.
Πάνω στην κορυφή.
Ο κόλπος από το κάστρο.
Ενετική, μέσα στο κάστρο.
Αποθήκες και στρατώνες.
Ενετικό ανάγλυφο.
Στην άκρη του γκρεμού.
Φωτογραφίες: Akispro (CC BY-SA 4.0), Olaf Tausch (CC BY 3.0), Robin & Bazylek (CC BY 2.0), Long lasting memories (CC BY-SA 4.0), Andrzej19 (CC BY-SA 4.0) · Wikimedia Commons
Το μονοπάτι είναι πέτρινο και απότομο, χωρίς σκιά. Φορέστε κλειστά παπούτσια, πάρτε νερό και καπέλο, και ανεβείτε μόλις κατεβείτε από το καραβάκι, πριν πιάσει η ζέστη του μεσημεριού.
⚓ Το ναυάγιο και η Άγρια Γραμβούσα
Στον όρμο της Ήμερης Γραμβούσας, εκεί όπου δένουν τα καραβάκια, θα δείτε το σκουριασμένο κουφάρι ενός φορτηγού πλοίου που βγήκε στα ρηχά πριν από δεκαετίες και έμεινε εκεί. Η αμμουδιά δίπλα του είναι ιδανική για ένα μπάνιο μετά το κάστρο. Βορειότερα, η Άγρια Γραμβούσα είναι ένα χαμηλό, ακατοίκητο νησί με έναν φάρο, που το βλέπετε από το κάστρο και από το καραβάκι.
Στην αμμουδιά της Γραμβούσας.
Εδώ δένουν τα καραβάκια.
Η θέα από τη Γραμβούσα.
Από το κάστρο.
Από τον Μπάλο.
Η αδελφή της, βορειότερα.
Η Άγρια Γραμβούσα.
Από εδώ φεύγουν τα καραβάκια.
Στο λιμάνι της Κισσάμου.
Φωτογραφίες: Olaf Tausch (CC BY 3.0), Taxiarchos228 (FAL), Przemek Pietrak (CC BY-SA 3.0), Alexey Komarov (CC BY-SA 4.0), Moonik (CC BY-SA 3.0) · Wikimedia Commons
🍽️ Τι θα φάτε
Στη Γραμβούσα και στον Μπάλο δεν υπάρχουν ταβέρνες, μόνο μια καντίνα στον Μπάλο και το μπαρ του καραβιού, οπότε πάρτε νερό και κάτι να φάτε. Το φαγητό είναι πριν και μετά, στην Κίσσαμο: ψάρι στο λιμάνι, χοχλιοί μπουμπουριστοί, κρητικό γαμοπίλαφο, ντάκος, καλιτσούνια και ένα κρασί από τα αμπέλια της Κισσάμου, που είναι από τα καλύτερα της Κρήτης.
📅 Πότε να πάτε
Τα καραβάκια πηγαίνουν από τον Μάιο ως τον Οκτώβριο. Ο Ιούνιος, ο Σεπτέμβριος και ο Οκτώβριος είναι οι καλύτεροι μήνες: ζεστή θάλασσα, λιγότερος κόσμος, ήπιος ήλιος για το κάστρο. Τον Ιούλιο και τον Αύγουστο η λιμνοθάλασσα γεμίζει, κυρίως από τις έντεκα ως τις τέσσερις. Αν πάτε με το αυτοκίνητο, ξεκινήστε πολύ πρωί, για να φτάσετε πριν από τα καραβάκια. Με δυνατό βοριά, τα δρομολόγια μπορεί να ακυρωθούν.
✈️ Πώς θα πάτε από την Αθήνα
| Τρόπος | Διάρκεια | Από πού | Σημειώσεις |
|---|---|---|---|
| Αεροπλάνο και αυτοκίνητο | Περίπου 50 λεπτά + 1 ώρα | Αεροδρόμιο Αθήνας → Χανιά → Κίσσαμος | Ο πιο γρήγορος τρόπος. |
| Πλοίο και αυτοκίνητο | Περίπου 9 ώρες + 1,5 ώρα | Πειραιάς → Σούδα (Χανιά) | Νυχτερινό πλοίο με καμπίνα. |
| Καραβάκι | Περίπου 1 ώρα | Λιμάνι Κισσάμου → Γραμβούσα → Μπάλος | Κάθε πρωί, Μάιο ως Οκτώβριο, επιστροφή το απόγευμα. |
Από την Ιουλιανού 50 πηγαίνετε στο αεροδρόμιο με τη Γραμμή 1 ως το Μοναστηράκι και αλλαγή στη Γραμμή 3, ή στον Πειραιά κατευθείαν με τη Γραμμή 1 για το πλοίο. Από τα Χανιά, το ΚΤΕΛ πηγαίνει στην Κίσσαμο, και το καλοκαίρι υπάρχει λεωφορείο ως το λιμάνι για τα καραβάκια. Για την υπόλοιπη Κρήτη, δείτε τον οδηγό μας για την Κρήτη.
🗓️ Μία μέρα στη Γραμβούσα και τον Μπάλο
Το καραβάκι και το κάστρο
Το καραβάκι φεύγει από το λιμάνι της Κισσάμου γύρω στις δέκα και πηγαίνει πρώτα στη Γραμβούσα. Ανεβείτε αμέσως στο κάστρο, πριν ζεστάνει: είκοσι με τριάντα λεπτά ανάβαση. Κατεβαίνοντας, μπάνιο στην αμμουδιά του όρμου, δίπλα στο ναυάγιο.
Ο Μπάλος
Το καραβάκι σάς πηγαίνει στον Μπάλο για δύο με τρεις ώρες. Περπατήστε στα ρηχά της λιμνοθάλασσας ως το ακρωτήρι Τηγάνι, και αν έχετε δυνάμεις ανεβείτε λίγο στο μονοπάτι για τη θέα από ψηλά. Επιστροφή στην Κίσσαμο το απόγευμα, και ψάρι στο λιμάνι.
Συχνές ερωτήσεις
Καλύτερα με καραβάκι ή με αυτοκίνητο;
Με καραβάκι, αν θέλετε και τη Γραμβούσα με το κάστρο, χωρίς χωματόδρομο και ανηφόρα. Με αυτοκίνητο, αν θέλετε να φτάσετε στον Μπάλο πολύ νωρίς ή αργά το απόγευμα, χωρίς τον κόσμο των καραβιών, και τη θέα από ψηλά.
Πόσο κρατάει η εκδρομή;
Μια ολόκληρη μέρα: το καραβάκι φεύγει από την Κίσσαμο το πρωί και επιστρέφει το απόγευμα, με δύο περίπου ώρες στη Γραμβούσα και δύο με τρεις στον Μπάλο.
Είναι κατάλληλο για παιδιά;
Ο Μπάλος, με τα ρηχά νερά, είναι ιδανικός για παιδιά. Η ανάβαση στο κάστρο θέλει προσοχή, γιατί το μονοπάτι είναι απότομο και πέτρινο, και το μεσημέρι καίει.
Υπάρχει σκιά;
Ελάχιστη. Στον Μπάλο νοικιάζετε ομπρέλα σε ένα μικρό κομμάτι της παραλίας, και αλλού δεν υπάρχει σκιά. Πάρτε καπέλο, αντηλιακό και πολύ νερό.
— Kathy
